ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Maqola Статья Article

Ikkitilli Buxoro arznomalari va ularnining XVII asr ruscha tarjimalarini lingvotestologik tadqiqi

Двуязычные челобитные бухарского посла Ишкузея Ногая и их скорописные русские переводы XVII века

Linguotextological study of bilingual Bukharan petitions and their Russian translations of the XVII th century

Кулмаматов Дусмамат СаттаровичКулмаматов Дусмамат СаттаровичКулмаматов Дусмамат Саттарович

Al-Buxoriy Ал-Бухорий Al-Bukhari · ISSN 3030-3273

To'liq ekranda o'qishЧитать во весь экранRead full screen → Butun sonni yuklab olishСкачать весь выпускDownload full issue Faqat maqolaТолько эту статьюThis article only

Hujjat sahifadan chiqmasdan o'qiladi.Документ читается прямо здесь. Для удобства есть отдельная страница во весь экран.Readable inline; a full-screen page is also available.

AnnotatsiyaАннотацияAbstract

Maqolada Moskvadagi Rossiya qadimiy aktlar davlat arxivi Elchilik devoning 109 “Rossiyaning Buxopo bilan aloqalari” fondida saqlanayotgan arab alifbosi bilan O‘rta Osiyo rasmiy – turkicha-forscha tillarida yozilgan XVII asr Buxoro elchisi Kuzey No‘g‘ay arznomalari va ularning zamonaviy ruscha tezyozuvli tarjimalari tadqiq qilingan. Faktik material asosida yozuvchilar (mullolar) tomonidan yozilgan turkiycha-forscha ikkitilli buxoro elchisi Kuzey No‘g‘ay arznomalarining matni hamda XVII asr Elchilik devoni tarjimonlari tomonidan bajarilgan ularning ruscha tarjimalarini strukturasi va formulyari (tarjimon legendasi; boshlang‘ich protocol; asosiy qism; so‘ngi protokol) yaratilishinig tarixi tahlil qilingan. Turkiycha-forscha ikkitilli buxorolik elchi Kuzey No‘g‘ay arznomalari matnlarida qo‘llanilgan ruscha so‘zlar tadqiq qilingan. Shu bilan birga Oʻrta Osiyo – turkiy va fors tillaridan rus tiliga va aksincha tarjima ishlari diplomatik hujjatlar, jumladan, elchilar arznomalari, tufayli boshlangani qayd etilgan.

В статье исследуются челобитные бухарского посла XVII в. Ишкузея Нагая, написанные арабской графикой на официальных среднеазиатских языках – тюрки и фарси и современные им скорописные русские переводы, хранящиеся в фонде 109 «Сношения России с Бухарой» Посольского приказа Российского государственного архива древних актов (РГАДА) в Москве. На фактическом материале анализируются структура и формуляр (легенда переводчика; начальный протокол; основная часть; конечный протокол), история создания двуязычных – тюрко-персидских текстов челобитных бухарского посла Ишкузея Нагая, написанных язычеями (муллами), а также их русские переводы, выполненные переводчиками Посольского приказа XVII в. Исследуются русские слова, использованные в тюрко-персидских текстах челобитных бухарского посла Ишкузея Нагая. Отмечаются, что переводческое дело со среднеазиатских языков – тюрки и фарси на русский язык и наоборот началось благодаря дипломатическим документам, в частности, челобитных послов.

The article examines the petitions of the Bukhara ambassador of the 17th century Ishkuseya Nagai, written in Arabic script in the official Central Asian languages - Turkic and Farsi and contemporary cursive Russian translations, stored in fund 109 “Relations of Russia with Bukhara” of the Ambassadorial Order of the Russian State Archive of Ancient Acts (RGADA) in Moscow. Based on factual material, the structure and form (translator's legend; initial protocol; main part; final protocol), the history of the creation of bilingual - Turkic-Persian texts of petitions of the Bukhara ambassador Ishkuzei Nagai, written by pagans (mullahs), as well as their Russian translations made by translators of the Ambassadorial Prikaz of the 17th century are analyzed. Based on factual material, the structure and form (translator's legend; initial protocol; main part; final protocol), the history of the creation of bilingual - Turkic-Persian texts of petitions of the Bukhara ambassador Ishkuzei Nagai, written by pagans (mullahs), as well as their Russian translations made by translators of the Ambassadorial Prikaz of the 17th century are analyzed.

Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords: arznoma elchi chopar ikkitilli Buxoro Rossiya turkiycha- forscha matn ruscha tarjima челобитная посол гонец двуязычный Бухара Россия тюрко-персидский текст русский перевод petition ambassador messenger bilingual Bukhara Russia Turkic-Persian text Russian translation

Doimiy havolaПостоянная ссылкаPermanent link

https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.007.art02/

Bu havola o'zgarmaydi. DOI olingach, u shu sahifaga yo'naltiriladi.Эта ссылка не изменится. После получения DOI он будет вести на эту же страницу.This link never changes. A DOI will later resolve to this same page.

AdabiyotlarСписок литературыReferences

  1. Волков С.С. (1974). Лексика русских челобитных XVII века. – Ленинград: Изд-во ЛГУ. – 163 с
  2. Игнатович Т.Ю. (2017). Переводные дипломатические письма китайского императора к русскому царю конца XVII века как лингвистический источник // Научный диалог. – № 12. – С. 126-138
  3. Коркина Т.Д. (2018). Памятники региональной деловой письменности первой четверти XVIII века как лингвистический источник (на материале кеврольских таможенных книг): Дисс. … канд. филол. наук. – Санкт- Петербург. – 252 с. FILOLOGIYA Al-BUXORIY 3- son, 2026-yil
  4. Котков С.И. (1981). Исследование и издание скорописных памятников русского языка // Вопросы языкознания. – Москва: Наука. – № 6. – С. 6-16
  5. Кулмаматов Д.С. (2021). Лингвотекстологическое исследование переводных дипломатических документов среднеазиатских дел Посольского приказа XVII в. // Вопросы языкознания. – Москва: Наука. – № 2. – С. 66-80
  6. Кулмаматов Д.С. (1983). Старые русские переводы хивинских и бухарских челобитных XVII в. как лингвистический источник: Автореф. дисс. … канд. филол. наук. – Москва: МПГУ. – 16 с
  7. Кулмаматов Д.С. (2018). Язычей // Русская речь. – Москва: Наука. – С. 105–109
  8. Леонова Ю.Ю. (2013). Языковая объективация просьбы в челобитных XVII века: Автореф. дисс. … канд. филол. наук. – Волгоград. – 19 с
  9. Майоров А.П. (1998). Русские челобитные XVII в. (явочные, изветные и другие). – Улан-Удэ. – 280 с
  10. Полякова Е.Н. (1983). Лексика пермских памятников XVII – начала XVIII века (к проблеме делового языка как функциональной разновидности русского литературного языка): Автореф. дисс. … д-ра филол. наук. – 31 с
  11. Сергеев Ф.П. (1978). Формирование русского дипломатического языка. – Львов. – 223 с
  12. Словарь современного русского литературного языка (1961). – Москва. – Т. II. – С. 750-751
  13. Фаизова Ф.Ш. (2022). Статейные списки российских посланников в Среднюю Азию XVII в. как лингвистический источник: Автореф. дисс. … д-ра философии (PhD) по филол. наукам. – Ташкент. – 55 с
  14. Чупонов О.О. (2019). Язык посольских книг по связям России с Хивой и Бухарой в XVII в.: Автореф. дисс. … д-ра наук (DSc) по филологическим наукам. – Ташкент. – 71 с

Tarkibida:Входит в:Part of: Al-Buxoriy. Ilmiy jurnal. 3-son, 2026 Ал-Бухорий. Научный журнал. Выпуск 3, 2026 Al-Bukhari. Scientific journal. Issue 3, 2026

Ma'lumotlarСведения об изданииRecord

TuriТипType
Maqola Статья Article
RaqamНомерID
son.2026.007.art02
YilГодYear
2026
JurnalЖурналJournal
Al-Buxoriy Ал-Бухорий Al-Bukhari
Jurnal ISSNISSN журналаJournal ISSN
3030-3273
SonВыпускIssue
3-son (3), 2026№ 3 (3), 2026No. 3 (3), 2026
Nashrdagi betlarСтраницы в изданииPages in issue
15-23
Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords
челобитная, посол, гонец, двуязычный, Бухара, Россия, тюрко-персидский текст, русский переводчелобитная, посол, гонец, двуязычный, Бухара, Россия, тюрко-персидский текст, русский переводpetition, ambassador, messenger, bilingual, Bukhara, Russia, Turkic-Persian text, Russian translation
LitsenziyaЛицензияLicense
CC BY 4.0
KirishДоступAccess
Ochiq kirishОткрытый доступOpen access
Nashr sanasiДата публикацииPublished
2026-08-27
YangilanganОбновленоUpdated
2026-11-07

Yana o'qingСмотрите такжеRelated

Maqola Статья Article Keksalik davrida psixik rivojlanish va qarish davrlari Психическое развитие в пожилом возрасте и периоды старения Mental development in old age and periods of aging Xudayberdiyeva Svetlana Vladimirovna · 2026 · 144-155-b.Худайбердиева Светлана Владимировна · 2026 · с. 144-155Xudayberdiyeva Svetlana Vladimirovna · 2026 · pp. 144-155TarkibidaВ выпускеIn issue: Innovatsion pedagogika va psixologiya. 3-son, 2026 Инновационная педагогика и психология. Выпуск 3, 2026 Innovative Pedagogy and Psychology. Issue 3, 2026 https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.009.art15/ Maqola Статья Article Kichik biznes va tadbirkorlikda yoshlarni qo‘llab-quvvatlashning huquqiy-iqtisodiy asoslari Правовые и экономические основы поддержки молодежи в сфере малого бизнеса и предпринимательства The legal and economic foundations of supporting youth in small business and entrepreneurship Abduraximov Iskandar Nodirjon o‘g‘li · 2026 · 107-115-b.Abduraximov Iskandar Nodirjon o‘g‘li · 2026 · с. 107-115Abduraximov Iskandar Nodirjon o‘g‘li · 2026 · pp. 107-115TarkibidaВ выпускеIn issue: Iqtisod, menejment va pul. 3-son, 2026 Экономика, менеджмент и деньги. Выпуск 3, 2026 Economics, Management and Money. Issue 3, 2026 https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.008.art11/ Maqola Статья Article Masofaviy ta’limda avangard pedagogikasining didaktik imkoniyatlari Дидактический потенциал авангардной педагогики в условиях дистанционного обучения Didactic potential of avant-garde pedagogy in distance learning Norqo‘ziyeva Shaxnoza Ismoiljonovna · 2026 · 52-62-b.Norqo‘ziyeva Shaxnoza Ismoiljonovna · 2026 · с. 52-62Norqo‘ziyeva Shaxnoza Ismoiljonovna · 2026 · pp. 52-62TarkibidaВ выпускеIn issue: Innovatsion pedagogika va psixologiya. 3-son, 2026 Инновационная педагогика и психология. Выпуск 3, 2026 Innovative Pedagogy and Psychology. Issue 3, 2026 https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.009.art06/ Maqola Статья Article Oliy ta’limda o‘quv jarayonini boshqarishning edukologik mexanizmini takomillashtirish Совершенствование эдукологического механизма управления учебным процессом в высшем образовании Improving the educological mechanism for managing the academic process in higher education Usmanova Gulxumor Saidakbarovna · 2026 · 43-51-b.Usmanova Gulxumor Saidakbarovna · 2026 · с. 43-51Usmanova Gulxumor Saidakbarovna · 2026 · pp. 43-51TarkibidaВ выпускеIn issue: Innovatsion pedagogika va psixologiya. 3-son, 2026 Инновационная педагогика и психология. Выпуск 3, 2026 Innovative Pedagogy and Psychology. Issue 3, 2026 https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.009.art05/