ORIENTAL UNIVERSITETIQidiruvПоискSearch
Oriental universiteti nashriyotiIlmiy jurnallar platformasiПлатформа научных журналовScholarly journals platform

Maqola Статья Article

“Devonu lugʻati-t-turk” asarida turkiy so‘zlarning fonetik, grafik va morfologik xususiyatlari haqida

Фонетическая, графическая и морфологическая характеристики тюркских слов в произведении «Девону лугати-т-турк»

Phonetic, graphic and morphological characteristics of Turkic words in the work “Devonu lughati-t-turk”

Rustamiy Salimahon Aliybeg qiziРустамий Салимахон Алийбег кизиRustamiy Salimahon Aliybeg qizi

Al-Buxoriy Ал-Бухорий Al-Bukhari · ISSN 3030-3273

To'liq ekranda o'qishЧитать во весь экранRead full screen → Butun sonni yuklab olishСкачать весь выпускDownload full issue Faqat maqolaТолько эту статьюThis article only

Hujjat sahifadan chiqmasdan o'qiladi.Документ читается прямо здесь. Для удобства есть отдельная страница во весь экран.Readable inline; a full-screen page is also available.

AnnotatsiyaАннотацияAbstract

Mazkur maqolada XI asrda turkiy tillarning nazariy asoslarini ishlab chiqqan birinchi turkshunos olim Mahmud Qoshg‘ariy “Devonu lug‘ati-t-turk” asarida keltirgan fonetika, grafika, morfologiyaga oid masalalar yoritilgan. Mavzuning dolzarbligi turkiy tillar rivojlanish tarixini aniqlashda ahamiyatli ekani bilan belgilanadi. Mahmud Qoshg‘ariy “Devonu lug‘ati-t-turk” asarida turkiy tillar grammatikasini arab tilida, arab tilshunosligiga xos usul va atamalar vositasida tavsiflagan. Mazkur maqolada Mahmud Qoshg‘ariy tomonidan qo‘llangan ḥarakat, ḥarf va ularning turlarini anglatuvchi atamalarning arab, turkiy so‘zlar fonetik va morfologik xususiyatlarini yoritishdagi o‘rni ko‘rsatilgan. Mahmud Qoshg‘ariy turkiy so‘zlar tarkibida harf shaklida ifodalanmagan unli tovushlarga nisbatan arab tilidagi kabi harakat tushunchasini kiritgan va harakat turlariga mos keluvchi atamalarni qo‘llagan. “Devonu lug‘ati-t-turk”da ḥarf atamasi arab tilidagi kabi fonetik birliklar hamda ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama, qo‘shimcha, undov, so‘roq kabi so‘zlarga nisbatan qo‘llangan.

В статье рассматриваются некоторые вопросы фонетики, графики и морфологии в произведении «Девану лугати-т-турк» первого тюрколога Махмуда Кашгари, который разработал теоретические основы тюркских языков в 11 веке. Актуальность темы заключается в том, что она важна в определении истории развития тюркских языков. Махмуд Кашгари в книге «Девану лугати-т-турк» разъяснил грамматику тюркских языков на арабском языке, на основе методов и терминов, свойственных арабской лингвистике. В статье рассматриваются роль ḥarakat, ḥarf и термины, обозначающие их типы (разновидности) при выяснении фонетических и морфологических особенностей арабских и тюркских слов. Махмуд Кашгари в отношении тюркских слов, на основе терминологии арабской лингвистике, ввел понятие ḥarakat для звуков, которые не выражены буквами и использовал соответствующие термины для типов огласовки. В «Девану лугати- т-турк» термин ḥarf, как в арабском языке, используется для обозначения фонетических единиц и предлогов, союзов, суффиксов, междометий, частиц и вопросительных слов.

The article discusses some issues of phonetics, graphics and morphology covered in the book “Divanu lughati -t-turk” by the first Turkic scholar Mahmud Kashgari who developed the theoretical foundations of the Turkic languages in the 11th century. The relevance of the topic lies in the fact that it is important in determining the history of the development of Turkic languages. Mahmud Kashgariy in the book “Divanu lughati-t-turk” elucidated the grammar of Turkic languages by means of Arabic language, methods and terms peculiar to Arabic linguistics. The article deals with the place of ḥarakat, ḥarf and the terms signifying their types in elucidating the phonetic and morphological peculiarities of Arabic and Turkic words. In “Divanu lughati-t-turk” the term ḥarf is used to designate phonetic units and postpositions, conjunctions, particles, suffixes, interjections, interrogatives as in Arabic language.

Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords: lug‘at muqaddima qiyosiy metod tovush harf qo‘shimcha arab tilshunosligi turkiy so‘zlar harakat словарь введение сравнительный метод звук буква суффикс арабская лингвистика тюркские слова огласовка dictionary introduction comparative method volume letter suffix Arabic linguistics Turkic words ḥarakat

Doimiy havolaПостоянная ссылкаPermanent link

https://orientalnashriyot.uz/id/son.2024.002.art01/

Bu havola o'zgarmaydi. DOI olingach, u shu sahifaga yo'naltiriladi.Эта ссылка не изменится. После получения DOI он будет вести на эту же страницу.This link never changes. A DOI will later resolve to this same page.

AdabiyotlarСписок литературыReferences

  1. Akmalkhanov, A. (2019) “Abu Yakub Sakkokiy’s views about verb words” The Light of Islam: Vol. 2019: Iss. 3, Article 14
  2. Alimuhamedov, R., Sodikov Kosimcan. (2017) Maḫmud Kaşgariy: Devanu Lugati-t-Türk [Türkiy Süzlar Devani] – Toşkent: Gafur Gulam Nomidaġi Naşriyet, 2017, ss. 488
  3. Al-Kashgari, Mahmud. (1333, J.I) Kitab Divan lugat at-turk. Jild I. Dar al- xulafah al-‘ulyah. Matba’ah amirah
  4. Al-Kashgari, Mahmud. (1333, J.II) Kitab Divan lugat at-turk. Jild II. Dar al- xulafah al-‘ulyah. Matba’ah amirah
  5. Ал-Кашгари, Махмуд. (2010) Диван лугат ат-турк (Свод тюркских слов). (Перевод с арабского A.Рустамова. Под редакцией И.В.Кормушина). Том 1. В 3- х т. – Москва: Восточная литература
  6. Ал-Кашгари, Махмуд. (2018) Диван лугат ат-турк (Свод тюркских слов). (Перевод с арабского языка A.Рустамова. Под редакцией С. Хасанова, С. Рустамий, M.Рустамова и др.) Том 1. – Ташкент: Mumtoz so‘z
  7. Bobir. (1971) Muxtasar (Nashrga tayyorlovchi S.Hasanov) – Toshkent
  8. Боровкова, T.A. (1966) О фонетической терминологии в словаре Махмуда Кашгарского «Дивану луғат-ит-турк». ОЛЯ. №6. – С. 528-531
  9. Dadaboyev X. (2008) «Devanu lug‘ati-t-turk»dagi turkiy tillarga xos fonetik va leksik-semantik xususiyatlar haqida. Tilshunoslikning dolzarb masalalari. – Toshkent
  10. Divanü lügat-it-türk dizini. (1972) Türk dil kurumu yayınları. – Ankara
  11. Гранде, B.M. (1963) Курс арабской грамматики в сравнително- историческом освещений. – Москва
  12. Гранде, B.M. (1972) Введение в сравнителное изучение семитских языков. – Москва
  13. Hudoyberdiev J. (2011) Mahmud Qoshg‘ariy hayoti va «Devanu lug‘ati-t- turk» bo‘yicha yaratilgan asarlar ko‘rsatkichi. – Toshkent: Akademnashr
  14. Islomov, Z. (2019) “The role of the International Islamic Academy of Uzbekistan in the development of islamic studies” The Light of Islam: Vol. 2019: Iss. 1
  15. Kâşgarli, Mahmud. (1990) Dīvanü lūgati-t-türk. Tıpkıbasım/Facsimile. Kültür bakanlīgī. – Ankara
  16. Кононов, A.Н. (1972) Махмуд Кашгарский и его «Дивану луғат-ит- турк», Советская тюркология, №1, 3-17
  17. Qoshg‘ari, Mahmud. (2017) Devonu lug‘oti-t-turk [Turkiy so‘zlar devoni]. (Nashrga tayyorlovchi: Q.Sodiqov). – Toshkent
  18. Qoshg‘ariy, Mahmud (2016) Turkiy so‘zlar devoni (Devonu lug‘oti-t-turk). (Nashrga tayyorlovchilar: A. Rustamov, H. Boltaboev). – Toshkent: Mumtoz so‘z. ISSN 3030-3273 FILOLOGIYA Al-BUXORIY 2-son, 2024-yil
  19. Куришджанов, A.K. (1970) Исследование по лексике «Тюркскоарабского словаря». – Алма-Ата
  20. Mutallibov, S.M. (1960) Mahmud Qoshg‘ariy. Turkiy so‘zlar devoni. (Tarjimon va nashrga tayyorlovchi Mutallibov S.M). T.I. – Toshkent
  21. Nosirova, M. (2019) “Scientific heritage of Makhmud Zamakhshari and actual questions of the studies of Mavarennakhrs linguistic school” The Light of Islam, (1), 14
  22. Rustamiy, S. (2016) «Esasu-l-belaga» ve «Divan-u lugat-it-türk» eserlerinin dil bilimi ve belagat bilimiyle ilgili yönleri. Electronic Turkish Studies, 11(20)
  23. Rustamiy, S. (2018) “Typological peculiarities of science of balaghah, rhetoric and stylistics” The Light of Islam, 2018 (1), 16
  24. Рустамов, А. (1972) “О переводе “Дивану лугат-ит-тюрк” Махмуда Кашгарского на русский язык” Советская тюркология. №1. 129-239
  25. Rustamova, S. (2006) «Devonu lug‘oti-t-turk»dagi lingvistik atamalar. – Toshkent: TDSHI
  26. Sodiqov, Q. (2005) “Mahmud Qoshg‘ariy xaritasi haqida” Sharq filologiyasining tugun va yechimlari. – Toshkent
  27. Xudoyberdiyev, J. (2010) Mahmud Qoshg‘ariy hayoti va «Devanu lug‘ati-tturk» asarining o‘rganilishi. – Toshkent
  28. Звегинцев, В.A. (1958) История арабского языкознания. – Москва

Tashqi yozuvlar va tasdiqlarВнешние записи и подтвержденияExternal records and verifications

Havolalarni mualliflar yoki nashriyot koʻrsatgan. «Tasdiqlangan» — tegishli xizmatning oʻzi yozuvni tasdiqladi.Ссылки указали авторы или издательство. «Подтверждено» означает, что запись подтвердил сам сервис.Links are supplied by the authors or the publisher. “Verified” means the service itself confirmed the record.

Tarkibida:Входит в:Part of: Al-Buxoriy. Ilmiy jurnal. 2-son, 2024 Ал-Бухорий. Научный журнал. Выпуск 2, 2024 Al-Bukhari. Scientific journal. Issue 2, 2024

Ma'lumotlarСведения об изданииRecord

TuriТипType
Maqola Статья Article
RaqamНомерID
son.2024.002.art01
YilГодYear
2024
JurnalЖурналJournal
Al-Buxoriy Ал-Бухорий Al-Bukhari
Jurnal ISSNISSN журналаJournal ISSN
3030-3273
SonВыпускIssue
2-son (2), 2024№ 2 (2), 2024No. 2 (2), 2024
Nashrdagi betlarСтраницы в изданииPages in issue
4-15
Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords
lug‘at, muqaddima, qiyosiy metod, tovush, harf, qo‘shimcha, arab tilshunosligi, turkiy so‘zlar, harakatсловарь, введение, сравнительный метод, звук, буква, суффикс, арабская лингвистика, тюркские слова, огласовкаdictionary, introduction, comparative method, volume, letter, suffix, Arabic linguistics, Turkic words, ḥarakat
LitsenziyaЛицензияLicense
CC BY 4.0
KirishДоступAccess
Ochiq kirishОткрытый доступOpen access
Nashr sanasiДата публикацииPublished
2024-06-11
YangilanganОбновленоUpdated
2026-08-28
Boshqa platformalardaРазмещено такжеAlso available at

Yana o'qingСмотрите такжеRelated

Maqola Статья Article Keksalik davrida psixik rivojlanish va qarish davrlari Психическое развитие в пожилом возрасте и периоды старения Mental development in old age and periods of aging Xudayberdiyeva Svetlana Vladimirovna · 2026 · 144-155-b.Худайбердиева Светлана Владимировна · 2026 · с. 144-155Xudayberdiyeva Svetlana Vladimirovna · 2026 · pp. 144-155TarkibidaВ выпускеIn issue: Innovatsion pedagogika va psixologiya. 3-son, 2026 Инновационная педагогика и психология. Выпуск 3, 2026 Innovative Pedagogy and Psychology. Issue 3, 2026 https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.009.art15/ Maqola Статья Article Kichik biznes va tadbirkorlikda yoshlarni qo‘llab-quvvatlashning huquqiy-iqtisodiy asoslari Правовые и экономические основы поддержки молодежи в сфере малого бизнеса и предпринимательства The legal and economic foundations of supporting youth in small business and entrepreneurship Abduraximov Iskandar Nodirjon o‘g‘li · 2026 · 107-115-b.Abduraximov Iskandar Nodirjon o‘g‘li · 2026 · с. 107-115Abduraximov Iskandar Nodirjon o‘g‘li · 2026 · pp. 107-115TarkibidaВ выпускеIn issue: Iqtisod, menejment va pul. 3-son, 2026 Экономика, менеджмент и деньги. Выпуск 3, 2026 Economics, Management and Money. Issue 3, 2026 https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.008.art11/ Maqola Статья Article Oliy ta’limda o‘quv jarayonini boshqarishning edukologik mexanizmini takomillashtirish Совершенствование эдукологического механизма управления учебным процессом в высшем образовании Improving the educological mechanism for managing the academic process in higher education Usmanova Gulxumor Saidakbarovna · 2026 · 43-51-b.Usmanova Gulxumor Saidakbarovna · 2026 · с. 43-51Usmanova Gulxumor Saidakbarovna · 2026 · pp. 43-51TarkibidaВ выпускеIn issue: Innovatsion pedagogika va psixologiya. 3-son, 2026 Инновационная педагогика и психология. Выпуск 3, 2026 Innovative Pedagogy and Psychology. Issue 3, 2026 https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.009.art05/ Maqola Статья Article Generativ sun’iy intellekt va prompt injiniring yordamida filologik ta’lim sifatini oshirishning zamonaviy yondashuvlari Современные подходы к повышению качества филологического образования с помощью генеративного искусственного интеллекта и prompt-инжиниринга Modern approaches to improving the quality of philological education using generative artificial intelligence and prompt engineering Xodjimuratova Zuxra Zaynitdinovna · 2026 · 34-42-b.Ходжимуратова Зухра Зайнитдиновна · 2026 · с. 34-42Xodjimuratova Zuxra Zaynitdinovna · 2026 · pp. 34-42TarkibidaВ выпускеIn issue: Innovatsion pedagogika va psixologiya. 3-son, 2026 Инновационная педагогика и психология. Выпуск 3, 2026 Innovative Pedagogy and Psychology. Issue 3, 2026 https://orientalnashriyot.uz/id/son.2026.009.art04/