To‘plamdagi maqola Статья в сборнике Conference paper
Turkiy tillarning tarixiy taraqqiyotida tasavvufiy adabiy yozma manbalar va tasavvuf terminlarining o‘rni
Роль суфийских литературных памятников и суфийской терминологии в историческом развитии тюркских языков
The role of Sufi written literary sources and Sufi terminology in the historical development of the Turkic languages
Vaxidov Avazbek AshiralievichВахидов Авазбек АширалиевичVaxidov Avazbek Ashiralievich
To'liq ekranda o'qishЧитать во весь экранRead full screen → Butun sonni yuklab olishСкачать весь выпускDownload full issue Faqat maqolaТолько эту статьюThis article only
AnnotatsiyaАннотацияAbstract
Mazkur tadqiqotda turkiy tillarning turli tarixiy bosqichlariga taalluqli tasavvufga oid yozma yodgorliklar tizimli oʻrganilib, tasavvuf terminlarining turkiy til leksikasidagi oʻrni yoritilgan. XI–XV asrlarda yaratilgan moʻtabar tasavvufiy manbalar (Mahmud Qoshgʻariyning “Devonu lugʻotit turk”, Alisher Navoiyning “Nasoyim ul-muhabbat”, Yassaviy ta’limoti asarlari, chagʻatoy tilidagi futuvvatnomalar) asosida tasavvuf terminlari ma’no va kelib chiqish jihatdan tahlil qilingan, ularning turkiy tillar soʻz boyligidagi oʻrni aniqlangan. Tadqiqotda qiyosiy-tarixiy, komponent tahlil va lingvostatistik usullar qoʻllanilgan. Tahlil natijasida tasavvuf terminlari uch asosiy qatlam – arab, fors va turkiy oʻzlik qatlamiga ajratilgan. Xulosa shuni koʻrsatadiki, tasavvuf terminlari turkiy tillarning lugʻat boyligini oshirishda, adabiy til me’yorlarining qaror topishida va turkiy xalqlarning madaniy-ma’naviy yaqinlashuvida muhim rol oʻynagan. Mazkur terminlarning ma’no taraqqiyoti turkiy tillardagi mavhum-falsafiy tushunchalar tizimining rivojlanishini namoyon etadi
В данном исследовании на основе системного анализа письменных памятников, относящихся к суфизму и созданных в различные исторические периоды развития тюркских языков, рассматривается место суфийской терминологии в лексической системе тюркских языков. С опорой на авторитетные суфийские источники XI–XV вв. («Диван лугат ат-турк» Махмуда Кашгари, «Насаим ул-мухаббат» Алишера Наваи, сочинения яссавийского учения, чагатайские футувватнаме) был проведён семантико-этимологический анализ суфийских терминов и определено их место в словарном составе тюркских языков. В исследовании использовались сравнительно-исторический метод, компонентный анализ и лингвостатистические методы. В результате анализа суфийские термины были распределены по трём основным пластам: арабскому, персидскому и собственно тюркскому. Сделан вывод о том, что суфийские термины сыграли важную роль в обогащении словарного запаса тюркских языков, в становлении норм литературного языка и в культурно-духовном сближении тюркских народов. Семантическая эволюция данных терминов демонстрирует развитие системы абстрактно-философских понятий в тюркских языках
This research systematically examines written monuments related to Sufism from various historical stages of Turkic languages, and elucidates the role of Sufi terminology in the lexical system of the Turkic languages. Based on authoritative Sufi sources created between the 11th and 15th centuries (Mahmud al-Kashgari’s “Dīwān Lughāt al-Turk”, Alisher Navai’s “Nasayim al-muhabbat”, works of the Yassavi doctrine, and Chagatai futuwwatnamas), the Sufi terms were analyzed semantically and etymologically, and their place in the vocabulary of Turkic languages was determined. The research employs comparative-historical, componential analysis, and linguostatistical methods. As a result of the analysis, Sufi terms are divided into three main layers: Arabic, Persian, and native Turkic. The conclusion demonstrates that Sufi terminology has played a significant role in enriching the vocabulary of Turkic languages, in the establishment of literary language norms, and in the cultural and spiritual rapprochement of Turkic peoples. The semantic evolution of these terms reveals the development of a system of.
Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords: turkiy tillar tasavvuf adabiyoti yozma manbalar tasavvuf terminlari “Devonu lugʻotit turk” “Nasoyim ul-muhabbat” futuvvatnomalar semantik tahlil тюркские языки суфийская литература письменные памятники суфийские термины «Диван лугат ат-турк» «Насаим ул-мухаббат» футувватнаме семантический анализ Turkic languages Sufi literature written sources Sufi terms “Dīwān Lughāt al-Turk” “Nasayim al-muhabbat” futuwwatnamas semantic analysis
Doimiy havolaПостоянная ссылкаPermanent link
https://orientalnashriyot.uz/id/conf.2026.001.pap16/
Vaxidov Avazbek Ashiralievich. Turkiy tillarning tarixiy taraqqiyotida tasavvufiy adabiy yozma manbalar va tasavvuf terminlarining o‘rni // Sharq filologiyasining dolzarb muammolari. Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to‘plami. — Toshkent: Science and Innovation, 2026. — B. 85-90. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/conf.2026.001.pap16/
Вахидов Авазбек Аширалиевич. Роль суфийских литературных памятников и суфийской терминологии в историческом развитии тюркских языков // Актуальные проблемы восточной филологии. Сборник материалов международной научно-практической конференции. — Ташкент: Science and Innovation, 2026. — С. 85-90. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/conf.2026.001.pap16/
Vaxidov Avazbek Ashiralievich. The role of Sufi written literary sources and Sufi terminology in the historical development of the Turkic languages // Current Problems of Oriental Philology. Collection of Materials of the International Scientific and Practical Conference. — Tashkent: Science and Innovation, 2026. — pp. 85-90. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/conf.2026.001.pap16/
Bu havola o'zgarmaydi. DOI olingach, u shu sahifaga yo'naltiriladi.Эта ссылка не изменится. После получения DOI он будет вести на эту же страницу.This link never changes. A DOI will later resolve to this same page.
AdabiyotlarСписок литературыReferences
- Cebecioğlu E. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü (5. Baskı). İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları, 2009. –302 b
- Jepbarova S. Mahmud Qoshgʻariyning Devon’ıdagi Tasavvuf İstilohlarning İlmiy-Nazariy Tadqiqi. Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 2019, 8(2), 170- 178
- Oʻktamboyeva X.Sh. “Nasoyim ul-muhabbat”: Turkiy adabiyotdagi ilk tazkira va tasavvufiy muhabbat falsafasi. Academic Research in Modern Science, 2025, 4(11), 124–127
- Köprülü F. (). Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1993. –408 b
- Erginli Z. Metinlerle Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kalem Yayınevi, 2006. –392 b
- Zeynalov E. Irfani (Sufi) Thought and Rhetorical Traditions in the Divanis of Ashiq Ali. DergiPark, 2025, 11(1), 1-15 b
- Yusupova A.F. Specifics of Sufi and Islamic terminology use in the poetry of the XIXth century. European Journal of Science and Theology, 2015, 11(5), 275-284 b
- Komilov N. Tasavvuf. T: “Movaounnahr – Oʻzbekiston” nashriyoti, 2009. –408 b
- Haqqulov I. "Zanjirband sher qoshida (Navoii saboqlari)". Toshkent: East View nashriyoti, 2021. –287 b
- Ismoilov Q.A. Tasavvuf terminologiyasining denotativ va konnotativ darajalarda she’riy transformatsiyasi. Filologiya fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi. Qoʻqon universiteti, 2021. –170 b
- Ahmetbekova A.A., Kuanyshbek A.A. Sopiliq terminderdің semantikaliq sipati (Semantic Characteristics of Sufi Terms). QazҰU xabarshisi. Shigʻistanu seriyasi, 2016, 1(78), 1-8
- Janpeisova N.M., Kuzembayeva G.A., Maydangaliyev J.A. Semanticheskie protsessi, soputstvuyuщie zaimstvovaniyu arabo-iranskoy leksiki kazaxskim yazikom: na materiale religioznix ponyatiy. RUDN Journal of Semiotics and Semantics, 2023, 14(1), 104-122. DOI: 10.22363/2313-2299-2023-14-1-104-122
- Abdykulova R.. Sufi Tradition in Kyrgyz Society: in Non-Religious Traditions and Literary. Kyrgyz Society, 2014, 12(1), 4-15p
- Демидов С.М. Суфизм в Туркмении. Ашхабад: Илим, 2018. –200 c. 89 INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “CURRENT PROBLEMS OF ORIENTAL PHILOLOGY”, MAY 15-16, 2026 II TURKIY OG‘ZAKI VA YOZMA ADABIYOT: MIFOLOGIYA VA ETNOMADANIYAT * * * TURKIC ORAL AND WRITTEN LITERATURE: MYTHOLOGY AND ETHNOCULTURE 90
Tashqi yozuvlar va tasdiqlarВнешние записи и подтвержденияExternal records and verifications
- Zenodo TasdiqlanganПодтвержденоVerifiedКопия в Zenodo (выложена автором)TURKIY TILLARNING TARIXIY TARAQQIYOTIDA TASAVVUFIY ADABIY YOZMA MANBALAR VA TASAVVUF TERMINLARINING O'RNIhttps://zenodo.org/records/20177596
Havolalarni mualliflar yoki nashriyot koʻrsatgan. «Tasdiqlangan» — tegishli xizmatning oʻzi yozuvni tasdiqladi.Ссылки указали авторы или издательство. «Подтверждено» означает, что запись подтвердил сам сервис.Links are supplied by the authors or the publisher. “Verified” means the service itself confirmed the record.
Ma'lumotlarСведения об изданииRecord
- TuriТипType
- To‘plamdagi maqola Статья в сборнике Conference paper
- RaqamНомерID
- conf.2026.001.pap16
- YilГодYear
- 2026
- Nashrdagi betlarСтраницы в изданииPages in issue
- 85-90
- Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords
- turkiy tillar, tasavvuf adabiyoti, yozma manbalar, tasavvuf terminlari, “Devonu lugʻotit turk”, “Nasoyim ul-muhabbat”, futuvvatnomalar, semantik tahlilтюркские языки, суфийская литература, письменные памятники, суфийские термины, «Диван лугат ат-турк», «Насаим ул-мухаббат», футувватнаме, семантический анализTurkic languages, Sufi literature, written sources, Sufi terms, “Dīwān Lughāt al-Turk”, “Nasayim al-muhabbat”, futuwwatnamas, semantic analysis
- KirishДоступAccess
- Ochiq kirishОткрытый доступOpen access
- Nashr sanasiДата публикацииPublished
- 2026-05-13
- YangilanganОбновленоUpdated
- 2026-09-24
- Boshqa platformalardaРазмещено такжеAlso available at



